Reforma zasad korzystania ze zwolnień lekarskich, która (w większości) zaczęła obowiązywać od 13 kwietnia 2026 r., stanowi jeden z najistotniejszych etapów przebudowy systemu ubezpieczeń społecznych w ostatnich latach.
Jednym z kluczowych elementów nowelizacji jest ustawowe zdefiniowanie pojęcia pracy zarobkowej. Dotychczas brak jednoznacznej definicji powodował liczne spory interpretacyjne i konieczność odwoływania się do orzecznictwa sądowego. Od 13 kwietnia 2026 r. zgodnie z art. 17 ust. 1a ustawy z dnia z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz.U.2025.501 t.j. z dnia 2025.04.17 – dalej jako: ustawa zasiłkowa) za pracę zarobkową uznaje się każdą czynność mającą charakter zarobkowy, niezależnie od formy od stosunku prawnego będącego podstawą jej wykonania. Pracą zarobkową w rozumieniu tego przepisu nie są jednak czynności incydentalne, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności. Istotną okolicznością nie może być polecenie pracodawcy. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej wyjaśnia, że czynności incydentalne to pojedyncze, wyjątkowe działania, których wykonania wymagają istotne okoliczności i których niewykonanie mogłoby np. prowadzić do poważnych konsekwencji. Przykładem są m.in. podpisanie pilnego dokumentu czy jednorazowe opłacenie faktury (LINK).
Drugim doprecyzowanym na mocy nowelizacji pojęciem jest aktywność niezgodna z celem zwolnienia. Zgodnie ze znowelizowanym art. 17 ust. 1b ww. ustawy, aktywnością niezgodną z celem zwolnienia od pracy są wszelkie działania utrudniające lub wydłużające proces leczenia lub rekonwalescencję, z wyłączeniem zwykłych czynności dnia codziennego lub czynności incydentalnych, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności.
Przepisy te stanowią również pewną odpowiedź na rozbieżności w orzecznictwie sądowym. Odmienne stanowiska zaprezentowały bowiem Naczelny Sąd Administracyjny oraz Sąd Najwyższy w sprawach dotyczących aktywności edukacyjnej i zawodowej podejmowanej w okresie L4. W wyroku Naczelny Sąd Administracyjny z 7 grudnia 2023 r. (III OSK 3247/21) przyjęto restrykcyjne podejście, zgodnie z którym już samo uczestnictwo w egzaminie podczas zwolnienia lekarskiego mogło zostać uznane za wykorzystanie zwolnienia niezgodnie z jego celem. Odmienny kierunek zaprezentował natomiast Sąd Najwyższy w wyroku z 17 stycznia 2024 r. (I USKP 93/22), podkreślając, że nie każda aktywność podejmowana podczas L4 automatycznie prowadzi do utraty prawa do świadczeń i konieczna jest każdorazowa analiza konkretnego stanu faktycznego, rodzaju choroby oraz wpływu danej aktywności na proces rekonwalescencji. Stanowisko SN, które można uznać za bliższe normalnemu tokowi funkcjonowania – stało się wskazówką dla opracowania znowelizowanych przepisów i ujęcia tego, co z dotychczasowych przepisów wyinterpretował SN.
Ważną zmianą jest również nowa interpretacja pierwszego dnia zwolnienia lekarskiego. Dotychczas, jeśli pracownik przepracował część dnia, a następnie otrzymał zwolnienie obejmujące ten dzień, ZUS nie wliczał go do okresu zasiłkowego. Od 2026 r. pierwszy dzień L4 będzie zawsze wliczany, niezależnie od tego, czy pracownik pracował w tym dniu i czy otrzymał wynagrodzenie. Zmiana ta eliminuje dotychczasowe rozbieżności i upraszcza zasady naliczania świadczeń. ZUS wprost wskazuje tam, że do okresu zasiłkowego wlicza się także dzień, gdy pracownik: przepracował cały dzień i dopiero potem dostał e-ZLA, albo przepracował część dnia i otrzymał zwolnienie na ten sam dzień (Prawo do zasiłku chorobowego i okres przysługiwania – z ubezpieczenia chorobowego https://www.zus.pl/swiadczenia/zasilki/zasilek-chorobowy/z-ubezpieczenia-chorobowego/prawo-do-zasilku-i-okres-przyslugiwania).
Reforma obejmuje również obszar orzecznictwa lekarskiego. Nowelizacja przewiduje, iż art. 85a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U.2026.199 t.j. z dnia 2026.02.23), że oprócz lekarzy orzeczników orzeczenia w niektórych sprawach będą mogli wydawać także przedstawiciele innych zawodów medycznych posiadający tytuł specjalisty, w tym pielęgniarki, pielęgniarze oraz fizjoterapeuci. Pielęgniarki będą mogły orzekać w sprawach niezdolności do samodzielnej egzystencji, natomiast fizjoterapeuci – w sprawach rehabilitacji leczniczej w ramach prewencji rentowej. Ponadto orzeczenia będą mogli wydawać lekarze w trakcie specjalizacji oraz lekarze z co najmniej pięcioletnim doświadczeniem zawodowym, nawet bez tytułu specjalisty. Od 2027 r. zmienią się przepisy dotyczące kierowania badań oraz wydawania orzeczeń, które będą obligatoryjnie zawierać: 1) datę wydania; 2) oznaczenie terenowej jednostki organizacyjnej, w której zostało wydane orzeczenie; 3) identyfikator orzeczenia, nadawany przez system teleinformatyczny Zakładu; 4) imię i nazwisko, numer PESEL osoby zainteresowanej, a w razie gdy nie nadano numeru PESEL – datę urodzenia, rodzaj, serię i numer dokumentu tożsamości; 5) ustalenia orzecznicze odnoszące się do celu wydania orzeczenia, wskazanego we wniosku o jego wydanie; 6) uzasadnienie; 7) pouczenie o prawie do wniesienia sprzeciwu albo braku tego prawa; 8) imię i nazwisko oraz stanowisko wydającego orzeczenie. Orzeczenia są wydawane przy wykorzystaniu systemu teleinformatycznego Zakładu. Od orzeczenia osobie zainteresowanej przysługuje sprzeciw, w terminie 14 dni od dnia doręczenia tego orzeczenia, z wyłączeniem orzeczeń wydawanych w postępowaniach, o których mowa w art. 59 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa.
Najbardziej przełomowa zmiana wejdzie w życie 1 stycznia 2027 r. i dotyczy osób posiadających więcej niż jeden tytuł do ubezpieczenia (np. zatrudnionych w dwóch zakładach pracy). Po zmianie zwolnienie lekarskie będzie mogło być wystawione tylko w ramach jednego tytułu, co oznacza, że pracownik będzie mógł korzystać z L4 w jednym miejscu pracy, a w innym – wykonywać obowiązki zawodowe (tzw. selektywne korzystanie z L4). Zgodnie z wprowadzanym art. 17 ust. 1d ustawy zasiłkowej, jeżeli praca zarobkowa w ramach określonego tytułu może być wykonywana z uwagi na rodzaj tej pracy, na żądanie ubezpieczonego można będzie nie wystawiać zwolnienia od pracy z tego tytułu. Na tę kwestię będzie należało w sposób szczególny zwrócić uwagę w przypadku zatrudnienia w dwóch jednostkach naukowych. Warto wskazać, że w takiej sytuacji praca na ogół przybiera podobny charakter, co niejednokrotnie będzie eliminować możliwość skorzystania tego rozwiązania. Przepis ten może być jednak rozwiązaniem, kiedy w jednej uczelni jesteśmy pełnoetatowym nauczycielem akademickim, a w drugiej np. jesteśmy zatrudnieni tylko przy danym projekcie i obowiązki pracownicze można wykonać zdalnie (oczywiście przy uwzględnieniu specyfiki danej choroby lub dolegliwości).
***
Kancelaria dla nauki oferuje kompleksową opiekę prawną dla członków społeczności akademickiej – studentów, doktorantów, nauczycieli akademickich, pracowników naukowych, kadrę zarządzającą oraz pracowników administracyjnych. Nasza oferta została stworzona z myślą o potrzebach każdej grupy, zapewniając indywidualne wsparcie na każdym etapie kariery edukacyjnej i zawodowej.
- Studentom pomagamy w trudnych, indywidualnych sprawach. Oferujemy doradztwo w sprawach stypendiów, postępowań dyscyplinarnych, egzaminów oraz innych kwestii dotyczących spraw indywidualnych. Pomagamy także w odwoływaniu się od decyzji uczelni, zapewniając wsparcie w każdym kroku. Reprezentujemy również w postępowaniach administracyjnych i sądowych.
- Doktorantom towarzyszymy w złożonym procesie rozwoju naukowego. Nasze wsparcie obejmuje doradztwo w kwestiach spraw doktoranckich, reprezentację w sporach z podmiotem prowadzącym szkołę doktorską oraz pomoc w procesie awansu naukowego.
- Nauczycielom akademickim i pracownikom naukowym oferujemy wsparcie w procesach awansowych oraz doradztwo w sprawach związanych z ich prawami i obowiązkami. Nasza kancelaria dba o to, abyście mogli skupić się na badaniach i prowadzeniu kształcenia, mając pewność, że wasze interesy są chronione. Reprezentujemy również w postępowaniach administracyjnych i sądowych.
- Kadra zarządzająca uczelniami znajdzie u nas profesjonalne doradztwo w zakresie zarządzania instytucją, w tym pomoc w tworzeniu polityk uczelni oraz reprezentację w postępowaniach sądowych i administracyjnych.
- Pracownikom administracji akademickiej oferujemy wsparcie w codziennych kwestiach związanych z prawem pracy, ubezpieczeniami społecznymi oraz innymi aspektami związanymi z ich sytuacją prawną.
