Przedmiotem zmiany wprowadzonej nowelizacją ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce z 23 stycznia 2026 r. jest przywrócenie możliwości przyznawania zapomóg doktorantom znajdującym się w przejściowo trudnej sytuacji życiowej. Stanowi to swoisty powrót do rozwiązania, które funkcjonowało przed reformą szkolnictwa wyższego z 2019 r. Wraz z wejściem w życie tzw. ustawy 2.0 i utworzeniem szkół doktorskich zmieniono model kształcenia doktorantów.
Nowe przepisy wprowadzają do ustawy art. 209a (Art. 209a 1. Doktorant, który znalazł się przejściowo w trudnej sytuacji życiowej, może otrzymać zapomogę. Przepis art. 92 ust. 2 stosuje się odpowiednio. 2. Zapomogę przyznaje się na warunkach określonych w uzgodnieniu z samorządem doktorantów przez rektora uczelni, dyrektora instytutu PAN, dyrektora instytutu badawczego, dyrektora instytutu międzynarodowego albo dyrektora CMKP.). Ustawodawca wyraźnie nadał zapomodze charakter świadczenia nadzwyczajnego i incydentalnego. Świadczenie może zostać przyznane wyłącznie w przypadku „przejściowo trudnej sytuacji życiowej”, a dodatkowo – analogicznie jak w przypadku studentów – nie częściej niż dwa razy w roku akademickim. W praktyce oznacza to konieczność indywidualnej oceny każdej sprawy oraz wykazania związku pomiędzy konkretnym zdarzeniem losowym a pogorszeniem sytuacji życiowej doktoranta. “Przejściowość” oznacza nietrwały charakter danego stanu rzeczy, np. pogorszenie sytuacji życiowej w związku z pożarem domu bądź stanem wojny w miejscu zamieszkania i wywołanym przez ten fakt uszczerbkiem.
Świadczenie będzie przyznawane przez uczelnie, instytuty PAN, instytuty badawcze, instytuty międzynarodowe oraz Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego prowadzące szkoły doktorskie. Jednocześnie ustawodawca pozostawił dużą autonomię poszczególnym podmiotom. Zasady przyznawania zapomóg mają być bowiem określane przez rektorów uczelni oraz dyrektorów instytutów w uzgodnieniu z samorządami doktorantów. Uzgodnienie zakłada czynny udział wszystkich stron procesu i uprawnia samorząd do aktywnego zgłaszania swoich propozycji. Podmioty prowadzące szkoły doktorskie powinny określić m.in. tryb składania wniosków, czy sposób dokumentowania sytuacji życiowej doktoranta. Mogą one także zdecydować się na wskazanie przykładowego katalogu zdarzeń uzasadniających przyznanie zapomogi, takich jak ciężka choroba, wypadek, śmierć członka rodziny, utrata źródła utrzymania czy skutki zdarzeń losowych.
Zapomoga powinna być przyznawana w trybie wnioskowym w formie decyzji administracyjnej. Należy jednak podkreślić, że nie jest to kwestia jasno określona w przepisach. Postanowienia noweli nie odnoszą się wszak do formy przyznania zapomogi, stąd może pojawiać się pytanie co do charakteru tego rozstrzygnięcia. Bazując wyłącznie na literalnej treści art. 209a można stwierdzić, iż ustawodawca nie zdecydował się na przyznawanie zapomóg w drodze decyzji administracyjnych. Również art. 86 ust. 2 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce odnosi się jedynie zapomóg przyznawanych studentom. Przykładowo WSA w Gdańsku wskazał, iż: „Ustawodawca w ustawie – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, przyznając organom uczelni możliwość uregulowania organizacji uczelni i toku studiów, wskazał przypadki, w których wydawane są decyzje, a więc muszą one mieć wyraźną podstawę prawną w ustawie” (wyrok WSA w Gdańsku z 29.09.2022 r., III SA/Gd 297/22, LEX nr 3416651). Jednakże patrząc tę kwestię od strony materialnej, decyzja w przedmiocie zapomóg dla doktorantów jest władczym, jednostronnym rozstrzygnięciem o prawach i obowiązkach danego podmiotu. Również kwalifikacja rozstrzygnięcia w przedmiocie zapomogi jako aktu wewnętrznego nie wydaje się właściwa – nie dotyczy ono bowiem samego toku kształcenia, jak również stricte stosunku zakładowego (nie różni się ono konstrukcyjnie od decyzji wydawanych w odniesieniu do studentów). Nadto w orzecznictwie istnieją judykaty, zgodnie z którymi wymaga się decyzji administracyjnej nawet w sytuacji, kiedy ustawa (PSWiN) wprost takiego obowiązku nie przewiduje (por. np. wyrok WSA w Lublinie z 22.06.2021 r., III SA/Lu 101/21, LEX nr 3211519). Wydaje się także, że ingerencja w stan majątkowy doktoranta czy innej osoby podległej zakładowo uczelni wyższej, czy to poprzez jego przysporzenie, czy pomniejszenie, w oczywisty sposób określa sytuację prawną adresata w zewnętrznej sferze działania administracji. Co więcej, w światle wykładni systemowej decyzja administracyjna powinna być tu stosowana per analogiam, dążąc do zapewnienia równego traktowania podmiotów znajdujących się w zbliżonej sytuacji prawnej w odniesieniu do ubiegania się o zapomogi (tu: studentów i doktorantów).
Przyjęcie obowiązku wydania decyzji administracyjnej to konieczność stosowania przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, w tym obowiązku dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz odpowiedniego uzasadnienia rozstrzygnięcia. Warto wspomnieć, że decyzja w przedmiocie przyznania bądź odmowy przyznania zapomogi ma charakter uznaniowy („może otrzymać”). Jednak uznanie administracyjne nie oznacza dowolności działania organu. Jak wskazuje Hubert Izdebski: „uznanie administracyjne nie pozwala na dowolne działanie organu administracji publicznej; organ jest zobowiązany do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy; powinna zostać wydana z uwzględnieniem zasady proporcjonalności, a więc zachować pewną proporcję między celem, w jaki organ wyposażono w daną kompetencję, a dotkliwością decyzji dla jej adresata” (H. Izdebski [w:] J. M. Zieliński, H. Izdebski, Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. Komentarz, wyd. II, LEX/el. 2021).
Istotnym elementem nowelizacji pozostaje również kwestia finansowania zapomóg. Zapomogi mają być finansowane ze środków własnych uczelni i instytutów prowadzących szkoły doktorskie. Dostępność oraz wysokość zapomóg będą w dużej mierze uzależnione od sytuacji finansowej konkretnej uczelni lub instytutu, co może prowadzić do istotnego zróżnicowania poziomu wsparcia doktorantów pomiędzy poszczególnymi szkołami doktorskimi. Jak wskazano w uzasadnieniu druku nr 2077, przez „środki własne” należy rozumieć „wszelkie środki pozostające w dyspozycji podmiotu, których przeznaczenie nie jest ściśle określone przepisami prawa”. Oznacza to, że ustawodawca pozostawił uczelniom i instytutom znaczną swobodę w zakresie organizacji systemu wsparcia doktorantów, co jednocześnie może prowadzić do zróżnicowania wysokości oraz dostępności świadczeń pomiędzy poszczególnymi szkołami doktorskimi.
Kancelaria dla nauki oferuje kompleksową opiekę prawną dla członków społeczności akademickiej – studentów, doktorantów, nauczycieli akademickich, pracowników naukowych, kadrę zarządzającą oraz pracowników administracyjnych. Nasza oferta została stworzona z myślą o potrzebach każdej grupy, zapewniając indywidualne wsparcie na każdym etapie kariery edukacyjnej i zawodowej.
- Studentom pomagamy w trudnych, indywidualnych sprawach. Oferujemy doradztwo w sprawach stypendiów, postępowań dyscyplinarnych, egzaminów oraz innych kwestii dotyczących spraw indywidualnych. Pomagamy także w odwoływaniu się od decyzji uczelni, zapewniając wsparcie w każdym kroku. Reprezentujemy również w postępowaniach administracyjnych i sądowych.
- Doktorantom towarzyszymy w złożonym procesie rozwoju naukowego. Nasze wsparcie obejmuje doradztwo w kwestiach spraw doktoranckich, reprezentację w sporach z podmiotem prowadzącym szkołę doktorską oraz pomoc w procesie awansu naukowego.
- Nauczycielom akademickim i pracownikom naukowym oferujemy wsparcie w procesach awansowych oraz doradztwo w sprawach związanych z ich prawami i obowiązkami. Nasza kancelaria dba o to, abyście mogli skupić się na badaniach i prowadzeniu kształcenia, mając pewność, że wasze interesy są chronione. Reprezentujemy również w postępowaniach administracyjnych i sądowych.
- Kadra zarządzająca uczelniami znajdzie u nas profesjonalne doradztwo w zakresie zarządzania instytucją, w tym pomoc w tworzeniu polityk uczelni oraz reprezentację w postępowaniach sądowych i administracyjnych.
- Pracownikom administracji akademickiej oferujemy wsparcie w codziennych kwestiach związanych z prawem pracy, ubezpieczeniami społecznymi oraz innymi aspektami związanymi z ich sytuacją prawną.
